1 1 11111111 11 1 (1, 1111 1111111

आनन्दा्चमसंस्कतग्रन्थावङिः `

अन्थाङ्कः ६२

मदङ्गरामानुजमुनिषिरचितप काशिल: छान्दोग्योपनिषत्‌

एतत्पुस्तकं वेऽ शा०रा०रा० गोखले इन्युपाहि- गंणेशशाधिभिः संशोधितम्‌

तत्‌

हरि नारायण आपटे हव्येतेः पुण्याख्यपन्तने आनन्दाथमसुद्रणादल्ये आयसाक्षरे्युदयित्वा प्रकाहितम्‌

दाटठिवाहनराकाब्दाः १८३२

नि 9 9 2 9 5

खिस्ताब्दाः १९.१०

[रि

( अस्य स्वेऽधिकारा राजज्ञानादप्तारेण खायत्तीङृताः )

मूल्यं पादोनरूपकचवुष्टयम्‌ (६५१२)

छान्दोग्योपनिषद्विषयमूचीपत्म्‌

अथ प्रथमः प्रपाठकः

र्टिच्यन्छरर---र

विषयाः (आरम्भ- (समाप्ि- सण्ठाङ्ाः पृष्ठाङ्खाः)) पृष्ठकः)

बह्यविद्योपयिककर्माङ्गविषयकोंकारोपासनोपदेशः २५२ २५३ ञ्कारोपासनस्य रसतमत्वकामापिस्मृद्धिगुणक- | त्वादिप्रकारवैशिष्टयम्‌ ... ..- ..- ... १. २५४ २६० उद्वीथावयव ओंकारे मुख्यप्राणद्रषटिं विधातुमाख्या- यिकाप्रस्तावः ... ~ ... २६० २६२ एतदियायाः फलम्‌ ... ... ~ ... ₹२ २६२ २६३ हतरपाणाद्यपेक्षया मुख्यप्राणस्य वषम्यम्‌... ..- २६३२ २६७ आदित्यदष्या प्राणाद्या चोद्रीथोपासनम्‌ ... २६८ २७० उद्वीथनामाक्षरोपासनम्‌ .. २७० २७२ स्वरराष्दितोंकारस्य प्रशंसा ... ... २७२ २५६३ प्णवोद्वीथयोरेकत्व विन्ञानोपदेक्षस्तस्य फलं ... २५४ २७८ आदित्यमण्डलान्तवं्तिना पुरुषेणोद्रीथस्येक्याध्यासः & २५८ २८२ चाक्षुषेण परमात्मनोद्रीथस्येक्याध्यासः ..- --- ९८२ २८७ शिटकदाट्भ्यजेवलिसंवादः... ..- ..- -.-८-९ २८७ २९३ प्रस्तावोद्धीथप्रतिहारमक्ति्रयविषयकोपासनविधा- नाथमुषस्त्याख्यायिका ... ... .-- ..-१०-११ २९३ २०० श्वद््टाद्रीथस्त्युत्य्थं दाटम्यस्याऽऽखस्यायिका -.- १२ ३०० ३०१ सामावयवान्तगतस्तो माक्षरविषयाण्युपासनान्तराणि १३ ३०१ ३०२ अथ द्वितीयः प्रपाठकः समस्तसामोपासनम्‌ ... .-- --- --- ६०२ ३०४ हिंकारपरस्ताबाद्रीथप्रतिहारनिधनलक्षणपाश्चविध्य- | युक्तसाम्न उपासनम्‌ ... ... ... ... ३०४ ३०५ व॒षिदृष्टया पञ्चविधसामोपासनम्‌ ... --. --- २०५ ३०५

4 छान्दोग्योपमिषद्विषयसूचीपचमे 1

विषयाः

(भारम्म- (समाधि

खण्डाः) पष्ठाङ्काः।) पुष्ठाङ्काः।)

अब्द्रषट्या पञश्चविधप्तामोपासनम्‌ ... ..-- --- ऋतुदष्ट्या पश्चविधसामोपासनम्‌ ... .. पड्युदुश्ट्या पञ्चविधसामोपासनम्‌ .-. --~ --- प्राणाद्वा पञ्च विधसामापासनम्‌

वाक्छष्दितिशब्दद्र्टया हिकारपरस्तार्वोकारोद्रीथप्रति-

हारोपद्रवनिधनाख्यसप्तविधसामोपासनम्‌ ..- सप्तविधे साढ्न्यादित्यबुद्धिः..- --- --- ... अतिक्रान्तादित्वसप्तविधसामोपासनम्‌ ... ..-१० प्राणेषु गायत्रस्रामोपसनम्‌ ... .-- .~ ---११ अध्य र्थ॑तरसामोपासनम्‌ = मिथन वामदेव्यसामोपासनम्‌ --- ..- ---१३ दित्ये व्रहत्सामोपासनम्‌ ...१४ पजन्य वेरूप्यसामोपासनम्‌ .--१५ ऋतुषु वेराजसामोपासनम्‌ ... १६ प्राथेव्यादेदश्या शक्रराीसामोपासनम्‌ ...१७ पडुदश्या रेवतीस्रामोपासनम्‌ अङ्ग्या यनज्ञायज्ञायसामोपासनम्‌ ..-१९ दृवताद्ष्ट्या राजनसामोपासनम्‌ ..-२० जयावयादेहश्या सामोपासनम्‌ ...२१ गानविशेषोपदेशः ... २२ आकारेण बह्मोपासनबिधिः.-. ...२३ कानिवित्कमाङ्गगाणि... ..२४

| अथ ततीयः प्रपाठकः।

आदित्यादौ मध्वादिहष्टिः ... ... दाक्षणाद्क्स्थररम्यादां मघुनाञ्यादिहष्टिः ... ..-. गश्माद्क्स्थररम्यादो मध्रुनाङ्यादिहष्टिः..- ... उत्तरादेक्स्थररम्यादां मधुनाञ्यादिहिषिः उध्वादुक्स्थररम्यादो मधुनाञ्यादिहिशिः

चसूपजावनमूतपरथमामृतोपासने वसत्वमा सिपरवंकब- भतत ` "अ

९९३ ०६ २०७ ०७

६०८ ३०५ २११ ३१३ ३१३ ३१४ ३१५ ३९१६ २१६ ३१५७ ३१५ ३१८ ३१८ ३१९ ३२० ३२२ ३२४

२९८ २२९ २२० २२१ २२१

२३२

९०६ ९०६ ३२०५७

३०८

३०८ ६१९१ ६१२ ३१२ २१४ २१५ २१९ २१६ ६१५७ २१५७ २१८ ३१८ ३१९ २२० २२२ २२४ ४.

२९९ २३२०५ २२० २२१ ३२२

२९२

छान्दोग्योषनिषद्धिषयसूची पनम्‌ विषयाः

(भरम्भ- (सलमाभि-

खण्डाङ्गाः। षटाङ्काः।) प्ष्टाङ्काः।)

सद्रोपजीवनमूतद्धितीयामृतेपासने रुदरत्वप्रापिपृषः

कबह्यप्राप्तिः ... ..- .- ~ . --. आदिव्योपजीवनम्‌तत्रतीयाम्‌तोपासन आदित्यत्व- प्राधिपवेकबह्यप्राक्षिः ..- ~. मरुदुपजीकनभूत चतुर्थामृतोपासने मसत्वप्रािपूवंक- बह्मपा्षिः --- ~ साध्योपजीवनमभ्‌तपश्चमामतोपासने साध्यत्वपापिप्‌- वंकबह्यपािः ..- -.. १० नामरूपक्रत्या दिरिहितिकायां स्थारहिता हित्यजीवश- रीरक बह्मोपासनम्‌ ... ..- --~ ---११ मधुविद्यासंप्रवायः ..- --- ~ बरह्मणि गायत्री सादरयानु संधानम्‌ ... ..१२ ब्रारपोपासनम्‌ १६

परस्य बह्मण आभिरूप्यकीर्तिमच्वरूपफलषिशे

घार्थं कौक्षेयज्योतीरूपत्वेनोपासनम्‌ .. १३ राण्डिल्यषिया ..-१४ पए्रदीघायष्यफलकषेटोक्यात्मककोशञावज्ञानम्‌ -.-१५ दीघायुष्ुफलकपुरुषवियया 1 1 परुषस्य यज्ञसादुर्यनिरूपणम्‌ = .-- .-- ---१७ अध्यात्मं मनस्यधिदेवतमाकाशे बह्महुष्टैः .-.१८ आदित्ये सकल बह्यदरषटिः .- १९.

अथ चतर्थः प्रपाठकः संवगंवियास्तत्यथाऽऽ्ख्यायिका जानश्चतह्‌सास््त्या रक

निकटे क्षन्तमरेरणम्‌ ..- रेक्राय जानशरुतेर्धनादिदानम्‌ .-- --- --- आख्यायिकासहिता सावंस्यवह्यलक्चषणान्नानुमवफटला

संवर्गविया पोडशकलबह्यविद्या तच सत्यकामेन बह्मचय

गौतमस्य गोचारणम्‌ -.. .. ... %

घटलावदस्य सत्यकामाय बह्यणः प्रथमपादाक्तर-.--

अद्यः सत्यकामाय बह्यणा पद्रतायपादाक्तः --* ६.

३रदै ६२४ ९६५ ६२५

६२६ ६२७ ६४६ २५५०.

३८५१ 2.४ ६६० ६६२ ९६५ ६६८ २५.9०.

२०२ ३५५५ ३७९

२३८६ ३८८

२३३४ ६२५४ २२५ ९६६

६३७ ६४५ ३४९ ३५१

९५४ ६६० ३६२ २६४१ २६८ ६५७० ६५२

२.७७ ३.७९

२८६

३८८ ३८० ६५५.

प, छान्दोग्योपनिष द्विषयद्चा पत्रम्‌

विययाः

हैसस्य सत्यकामाय पुतीयपादोक्तिः --- -“* मदोः सत्यकामाय चतुर्थपादाक्ति 4 सत्यकामस्य गरुकुटे पुनगेमनम्‌ --- --- `" % उपकोसलक्दा ... ..- --= --“ ---१० गाहंपत्याधिषिदा -.- -- -- --- “११ अन्वाहार्चपचनाथिव्दिा --- -- --- --*१२ आहवनीयायिविधया ... --.- --- --- ----१९ अ्यीनामुपकोसटं प्रति वचनम्‌ ... --- ---१४ अश्षिपुरुषोपासना .-- ` --- ..१५

यज्ञे क्चत उत्पन्ने व्याहूतयः प्रायधित्ताथहोममन्नतया विधातन्यास्तदभिज्ञस्येव बह्यत्वलक्षणमालविज्यं तस्य बह्मणो मौनमावर्यक मिस्यादहिविधानमु १६

यज्ञभ्रक्े व्याहूतिहोमः प्रायधित्तम्‌ ... .-- .--१७

अथ पञ्चमः प्रपाठक.

प्राणविद्या ... - १-२

संसृतिवैराग्यहेतुमतप्रक्ुतविषिक्तजीवयाथातम्यवि षयपश्वाथिविद्यार्थं श्वेतकेतुप्रवाहणसंवादः .--

चिरकाटमुषितवते गोतमाय राजकृतविधयोपदेशः, तन्न वेत्थ यथा पश्चम्यामाहुतावाप इति पञ्चम

प्ररस्य प्रतिवचनम्‌ ...- ~. ...४-९ वेष्थं यथा देदयानस्य पितुयाणस्य व्यावतेना इति तुतीखप्रश्चस्य प्रतिवचनप्र्‌ ... ..-- ---१० वेत्थ यदितोऽधिप्रजाः प्रयन्तीति प्रथमप्रश्नस्य प्रति- वचनम्‌ 1. 8 वेत्थ यथा पुनरावतेन्त इति दितीयप्र्रस्य प्रतिव- चनम्‌ -.-१9 वेत्थ यथाऽसा लोकों संपूयत इति चतुथं प्र्नस्य पातवचनम्‌ -.. १०

अजपिमन्यवादवाभः पञ्चाभरुदाटक्न साहतः ककं- यस्य सवाद्‌ वथः "अः - +

(आरम्म- (समाप्ि- सण्डाङ्काः। प्ष्टाङ्गाः) पृष्टजः 3)

६५० ६९१ ३५२ ३५९ ३५१५ २९९७ ६५८ ६५८

९९०

४०४ ४०६

४०९

४२१

४२५ ४२९ ५२२ ४३२ ४३५

४४५५

६५१ ६९१ ६९९ ३१५ १९४७ १, २९५८ ९०0 ५०४

४०६ ९0८

४२१

४२५९

४२०९ ४२१ ४२२ २५ ४४४

४४५४७

छान्दोग्योपनिष दिषयसचीपच्म्‌ 1 विषयाः (भरम्भ- (पषमास्षि- सण्डङ्काः। पृष्टाः) पष्टाङ्खाः।>) ओपमन्यवकैकेयराजसंवादः १२ ४४८ ४४९ त्ययज्ञकेकेयराजसंवादः... „~ .-~ ,..१३ ४४१ ४४९ दन्द्रद्युलककयराजसवादु;ः ... ... ..+ -१४ ४५० ४५५० जनकेकेय संवादः १५ ४५० ४५१ बुडिलकेकेयसंवादः ..१६ ४५१ ४५१ उषहाटककेकेयसंवाद्‌ | ,-.१७ ४५२ ४५२ सर्वैः सह कैकेयसंवाद्‌ ... -- -.-. ..-१८ ४५२ ४५५ विदुषोऽथिहोचसिद्ध्यर्थ प्राणाय स्वाहेतिप्रथमाहू तिकथनम्‌ ... ` ...१९ ४५५ ४५६ व्यानाय स्वाहेतिद्वितीयाहुतिकथनम्‌ सहनम्‌ ,. ९०-१९५५९ ५५ तुंह तिकथनम्‌ उदानाय स्वाहेतिपश्चमाहुतिकथनम्‌ एवंदिदोऽयिहोज्फलटम्‌ .-२४ ४५८ ४६२ अथ षष्ठः प्रपाठकः सदियोपदेक्षाथमाख्यायिका .. .-- ४६३ ४७२ अन्यपक्षनिरसनपवंकस्वमतोपन्यासः ..- --- ४५७२ ४५७७ अह्यत्यतिरिक्तेतरसर्वस्यापि तेजोवन्नातमकबीजज्रय- प्रस॒तत्वम्‌ ... -.-३-४ ४७८ ४४ - अन्नाद्यशितं बेधा मवतीति ४८४ ४८५ मक्ष्यमाणस्याणीयमागो मनओआदिर्मवतीति ... & ४८५4 ४८६ वोडशकटपरुषोपदेकश्षः ... .. .. ४८६ ४९४ सुषुपिकालस्थित्युपदंशः .-- --- ४९५ ५११ खषुपो प्रजानां सत्संपत्तिनं भद्धेयेति मन्वानस्य भ्वेतकता दषहष्टान्तेना पदेश्च .-. ... ५११ ५१२ सुप्तोस्थितस्य शहादागतोऽस्मीं तिप्रतिसधानवस्सुष- पिदश्षा्यां परमात्माने संपन्नस्य सुषुषप्त्यनन्तरं सत॒ आगतोऽस्मी ति प्रतिसंधानं स्यादिति शङ्क- मानस्य श्वेतकेतोर्नवीहष्टान्तेनो पदेशः ... ..-१० ५१२ ५१६

देहवियोगसमये जीवस्य नाज्ञाः कस्मान्न भवती-

छान्दोग्योपनिषद्विषयसू ची पचम वा विषयाः 1 (भारम्म- (तमाप खण्डाङ्काः। पृष्ठङ्काः।) पृष्ठाङ्क: >) त्याशङ्क्यमानस्य श्वेतकेतोवक्षद्टान्तेनोपदेशः ११ ५१४ ५१५ सच्छब्दितस्यानेक बह्याण्डहेतुत आशङ्कमानस्व शवेतकेतोर्वटफलवृश्टानेनोपवेक्चः.-. ..- ---१२ ५१५ ५१६ कारणामुगतस्य परमात्मनोऽनुपलम्मे रशाङ्कमानस्य | श्वेतकेतोठवणहष्टान्तेनोपदेशः ... ... -~ सर्षब्यापिनः सच्छब्दितिस्यावगव्युपायप्रर्षनारथं गन्धारदेश्षानीतपुरुषहषटान्तेनोपदेशः ... ---१४ ५१८ ५२०. ह्राहित्योपजीविनी वरह्मसपत्तिरपि श्रद्धेयेति मन्वानस्य श्वेतकेतो्मूरपुपुरुषहष्टान्तेनोपवेक्ः १५ ५२० ५२१ सत्यमूतं सदासकत्वमनुसंद धानस्येवानर्थनिषृत्ति- रिति चोरपरद्यु्रहणदष्टन्तेन कथनम्‌ ..- ..-१६ ५२१ ५२५.

अथ सप्तमः प्रपाठकः

५१९. ^

नारदाय सनक्छुमारोपदेशः ... -- ५२५ ५२८ वाद्नान्नो मूयसीति ... .. ५२८ ५२९ मनो वाचो मय इति... - ५३० ५६० संकत्पो मनसो भूयानिति ... .. ५३१ ५३३ चित्तं संकत्पादूमूय इति .- ५३३ ५३४ ध्यानं चित्तादमूय इति - & ५३४ ५६६ विज्ञानं ध्यानाद्भूय इति -- ५३६ ५३७५.. बटे विज्ञानाद्‌ मूय इति .. ... ५३७ ५३८ अन्नं बरखाद्भूय इति ..., --- .. „~ ..- ५९८ ५३९ आपोऽन्नादृमूयस्य इति ..- .-- -. ..-१० ५३९ ५४० तेजोऽद्धच मूय इति ... ~ „~ . ..११ ५४० ५४१ भाकारस्तेजसो मूयानिति ... ... - ...१२ ५४१ ५४२ स्मरणमाकाङाद्मूय इति .-- ... ..~ -.-१३ ५४२ ५४३ आश्ञा स्मरणाद्मूयसीति ... `~ - ५.१४ ५४३ ५४२ प्राण अक्ाया मूयानिति ... ..- .-- ...१५ ५४४ ५४६ सत्यं तवेव विजिज्ञासितव्यमित्युपदेशः ... ..-१६ ५४७ ५४८ विज्ञानं त्वेव विजिज्ञासितव्यमिव्युपदेशः ... ... १७ ५४८ ५४९

मतिस्त्वेव विजिज्ञासितव्येद्युपदेशः... .... „..१८ ५४९ .५४९

समाप्तमिदं छान्डोग्योपनिषदिषयसूचीपन्चम्‌

छान्दोग्योपनिषदिषयसूची पम्‌ 1 विषयाः (आरम्भ- (समाधि- खण्डकः पटाः) एक्कः) शद्धा तेव विजिन्ञासितव्येत्यपदेश्षः ...१९५ ५५० ५५० निष्टा त्वेव विजिज्ञासितष्येत्यपदेश्ः ..-२० ५५० ५५० कर तिस्त्वेव विजिन्ञासितव्येत्यपदेक्षः ...२१ ५५१ ५५१ सुखं स्वव विजिज्ञासितव्यमिष्यपदेशः ...-२२ ५५१ ५५१ भूमा त्वेव विजिज्ञासितव्य हत्युपदेश्ः .--२र ५५२ ५५९ भूमाल्पयोः स्वरूपकथनम्‌ .... ... .--२४ ५५३२ ५५५ सल मरूतस्य मून्न उपासनप्रक्षारः... ..- २५-२६ ५५६ ५५९ उपासकः साचिकाहारसेवी मवेदित्युपदेशः ..-२६ ५६० ५६२ अथाष्टमः प्रपाठकः वष्टरविद्योपासनम्‌ .. ५६३ ५७२ दहरविदयोपासनफलम्‌ .. ५७२ ५७४ असत्यापिहितसत्योपासन नामाक्चरोपासनं ५५४ ५.७९ सतुरूपात्मापापस्षनम्‌ ... - ५५७९ ५१ बह्यचयप्रशंसा. .. .. ५८१ ५८३ मूधेन्यनाडी गमनप्रशंसा ... ... ५८४ ५८७ अथ प्रत्यगात्मविद्या तत्रेन्दविरोचनयोः प्रजाप- तिसकाश्ं गमनम्‌ ... . ५८७ ५९० इन्द्रविरोचनयोरुदशराव आत्मदृकनम्‌ . ५९० ५९६ इन्वरस्य पुनरागमनम्‌. .. .. ५९२ ५९५ इन्द्राय स्वप्रपुरुषोपदेशः .-.१० १५९५ ५९६ सुषुप्तपुरुषोपदेशः "११ ५९६ ५९८ मत्यंशरीराद्युपदेशः ..१२ ५५८ ६०६ सयामाच्छबलमिति मन्त्रः --१३ ६०७ &०< कारणत्वेनाऽऽकाशशाष्यब्ह्योपदेश्ः .... .१४ ६०८ ६१० धरम्परागतमात्मज्ञानमिव्युपदेकश्षः १५ &१० ६१२

तत्सद्वह्मणे नमः रङ्गरामानुजबिरचितप्रकाशिकोपेता छान्दोग्योपनिषत्‌

अतसीगुच्छसच्छायमश्चितोरःस्थलं भरिया! अखनाचलनृङ्गारमशटिमम गाहताम्‌ भ्रीशेलपर्णवंदहाधिकोस्तुभस्य जगहूरोः भ्रीमतस्तातयायंस्य चरणो शरणं वृणे २॥. भ्रीतातगुरुसेवाप्तवेदान्तयुगटा्ञायः वात्स्यानन्तशगुरुः श्रीमाञभेयसे मेऽस्तु भूयसे २॥ यत्सेवावेभवाहब्धा मया परमहंसता

तमहं शिरसा बन्दे परकालमुनीश्वरम्‌

व्यासं लक्ष्मणयोगीन्द्रं प्रणम्यान्यान्गुरूनपि छन्दोगो पमिषद्याख्यां करवाणि यथामति

बह्म विद्योपयिकं कमाङ्कविषयमादाबुपासनमुपदिद्यते- 1 9 से [^ समित्येतदक्षरमुद्रीथमुपासीत उद्रीथमक्तयवयवभूतमोमित्येतदक्षरमुपासीतेत्यर्थः। ओभित्यक्षरस्यो- दरीथत्वासंमवेन सामानाधिकरण्यार्थमुद्रीथपद्स्य वाशक्षरपदस्य वा मुख्यार्थत्यागेन लक्षणायां समाश्रयणीयायामेतस्येवाक्षरस्योपव्याख्यान- मिव्युपसंहारानुगुण्वादुद्रीथशब्दस्य जघन्यतया तस्यैवोद्गीथावयवल- क्षकत्वं युक्तं तु मुख्यस्यो मित्येतदक्षरमिस्यस्योंकारावयवयुक्तो द्वीथलक्ष- कत्वं युक्तमिति दष्टव्यम्‌ स्वयमेव श्रुतिरोकारस्योद्वीधकशब्द्प्रतिपाद्यते हेवुमाह- (क [य ओमिति दुद्धायति लोक ओंमिति ह्यारमभ्येवोद्रायति अत उद्धीथावयवत्वादुद्रीथशग्ब्‌- प्रतिपाद्यत्वं थुक्तमित्यर्थः। विन तस्यपव्यास्यानम्‌

तस्वाक्षरस्येवमुपासनमेवं विमूतिरेवं फलमित्यादिकथनगुपष्याख्यानं कियत इति शेषः १॥

२५४ रङ्करामानुज षिरचितप्रकाशिकोपेता- [अश्प्र०१ख०१

एषा भूतानां पृथिवीं र्तः एषां स्थावरजङ्गमात्मकभूतानां प्रां रसः परायणं भूतानां पथिव्याधारकत्वादिति भावः पृथिव्या आपो रसः| तस्या जलंप्रकृतिकत्वादिति भावः अपामोषधयो रसः तत्परिणामत्वादिति भावः आषधीनां पुरुषो रसः अन्नपरिणामत्वाच्छरीरस्येति मावः परुषस्य वाथरभः। वाचोऽत्युपकारकत्वादिति भावः वाच कम्स्षः | कचां गम्भीरार्थकत्वादिति मावः कचः साम रसः| गीतिसारत्वात्सान्नामिति भावः साघ्न उद्रीथो रसः २॥ न्वत्वात्सार इत्वर्थः अच्ोद्रीथशब्देनोद्री थावयव ओंकार उच्यते॥ २॥ | एष रस्ाना रसतमः परमः | एप अकारो मूताद्ीनामुत्तरोच्ररसानामतिकापितो रसः पराध्याशछमो यदह्ौथः २॥

परार्ध्यः परस्य नह्मणाचमधरब्दः स्थानवाची स्थानमहति पराध्यः छन्दसि चेति यत्‌ बह्मवद्‌ाकारस्याप्युपास्यत्वादिति भावः अटमाऽयसुद्धाथः प्रथिवी रसः प्रथिव्या आपो रस इते परिगणना यामष्टम हत्यथः यदुद्वीथो उद्वाथ इत्यथः ॥३॥

[गशप्र०१ख०१] . . छान्दोग्योपनिषत्‌ २५५

ˆ वाच कम्रस ऋचः साम रसः सान्न उदरीथो रस इत्युक्सामोद्रीथानां प्रस्तुतत्वात्तानि बिगृशति कतमा कतर्मागति- | कतमा कतमकं ि कतमा कतमेति वीप्साऽऽद्रार्थां का कगित्य्थः एवमुत्तरवापि कतमत्कतमत्साम कतमः; केतम उद्वीथ इति विमृष्टं भवाति प्राचीनेधिमर्शः क्रतो मवतीव्यर्थः॥ ४॥ विमहोनिष्पन्नम्थमाह- क. विह वागेवकै प्राणः सामोमिव्येतदक्षरमुद्वीथः। कचो वागिन्दरियोच्चारणसाध्यत्वाद्रागेवरकर ! सामगानस्य पाणनङ्प- इवासधारणसाध्यत्वास्राण एव साम उद्रीथमक्त्यवयवत्वादो मित्यक्ष- रमेवोद्रीथ इत्यर्थः तद्वा एतन्मिथ॒नं यद्वाक्च प्राणश्च खीलिङ्गराब्दवाच्यतया वाचः क्लीव, प्राणस्य पुंटिङ्खकशब्दवाध्यतया पुस्त्वमिति भाषः ऋक्च साम ५॥ अत्रापि तदेतन्मिथुनमित्यनुषज्यते उक्तरीत्या वाक्प्राणयोर्मिथुन- त्वेन तद्‌ भिन्नत्वेनक्सामयोरपि मिथुनत्वं दषटव्यम्‌ ५॥ = तदेतन्मिथ॒नमो मित्येतस्मिननक्षरे सज्यते ऋक्सामात्मकं तदेतन्मिश्चनमोमित्यस्मिन्नक्षर उद्रीथावयवमते संसू- ज्यते उद्रीथस्यगारूढसाममक्तेरूपव्वेनक्सांमरूपतयो द्री थावयवप्रण- वस्यक्सामाभ्यां संसृष्टत्वात्तदात्मकमिथुनेन ससृष्टत्वमिव्यर्थः वाक्पा णातकमिथुनाध्यासविशिष्टक्सामसंसृषटतयोह्तीथावयवप्रणवोपासनं कर्त- व्यमित्य्थः = छ. यदा वे मिथुनों समागच्छत आपयतो

न्ट

वै तावन्योन्यस्य कामम्‌ यदा दृपती मिश्युनीश्रती अराम्यधर्माय संसृज्येयातां तदाऽन्योन्यकाम-

२५६ रङ्गरामालु-+विरचितप्रकारिकोषेता- [ग०प्र०!ख०१] प्रापकत्वं प्रसिद्धमितवर्थः मिथुनाविति पस्त्वद्विवचने छन्दसे ततश्व कारोऽपि स्वात्मसंमृष्टमिथुनेन कामप्रापक इति मावः तदुपासकोऽप्युद्राता स्वोपास्याकारवद्यजमानकाममापक इत्याह- आपयिता वै कामानां भवति एत- देवं॑विदानक्षरमुद्गीथमुपास्ते कामाप्त्यादिविशिषटोद्धीथावयषोपासनस्य यजमानगतकामा तिरेव फल मित्यर्थः ` तद्वा एतदनुज्ञाक्षरम्‌ ओकारोऽनुज्ञाक्षरमित्यर्थः तदेवोपपादयति-- यद्धि किंचानुजानात्योमित्येव तदाह लोके ह्यनुज्ञां भयच्छन्पुरूष ओमित्यतुजाना ति एषो एव प्षमृद्िर्यदनुज्ञा लोके सम्रद्धो द्योमित्यसुज्ञां परयच्छति अतोऽनुज्ञारूपस्योंकारस्य सप्र द्धिमूलकत्वादनुक्ञारूप ओंकार एव सम द्धिरितव्यथः। एवं सम्द्धिगुणविशिष्टोकारोपासनस्य फलमाह-- समधयिता वै कामानां भवतिय एतदेवं विद्रानक्षरमद्रीथमुपास्ते यजमानस्य कामसम्रद्धि करोतीत्यर्थः < उपास्यम(कारं प्ररोचनार्थं स्तौति- तेनेयं चयी विया वर्तते | तेन रकरतेनोपास्येनोंकारेण चयी वधा जयीविहितं कर्मं परव. तेत इत्यर्थः , तदेवोपपाद्यति-- ओमित्याश्राषयत्योमिति शश्शत्योमित्ुदायाति ओकारपूकत्वाद्ा्रावणरशंसनोद्रानाना मिव;

[छा०प्र०१ख०२] छान्दोग्योपनिषत्‌ २५७ - किमित्यांकारपूवंकमेवाऽऽभावणादिक्तं कियत इत्य्राऽऽह- एतस्येवाक्षरस्यापवित्ये महिम्ना रसेन

रसेन सारमूतेन महिम्ना माहास्म्येन युक्तस्योकारटक्षणस्यापाचित्यै पजाथमित्यथः ९॥

नन्वनेवंविद्धिरपि कर्मणोऽनुष्टठीयमानसदर्ञनादिद्याया वैयर्थ्यमि. स्याशङ्क्य सत्यं विद्रृद्धिरिविद्रद्धिरपि लोक ओंकारेण कर्मानुष्ठीयतेऽ- थापि विद्याविद्ये विलष्चषणफटे विद्यया क्ियमाणं हि कमं षीर्थ- व्षरं मवति, अताहशं तु तथेत्याह- | (ए भप न. 9

तेनोभौ कुरुतो यश्वेतदेवं वैद यश्च वेद्‌।

नाना तु विया चाविया यदेव वियया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवति

षियोपासनं भ्रद्धाऽऽस्तिक्रयवबुद्धिः उपनिषच्छब्देनोपनिषनज्नन्यं बह्मा सकज्ञानमुष्यते कर्मणो वीयंवत्तरष्वं नाम प्रचलकमःन्तराप्रति- बद्धफलकतम्‌

इति खल्वेतस्येवाक्षरस्योपव्याख्यानं भवति १० दति चछान्दोग्योपनिषदि भरथमप्रपाटकस्य प्रथमः खण्डः १॥

रसतमत्वकामा्िसप्रद्धिगुणकत्वादिभिरुक्तप्रकरेर्विशिष्टममिहितमू- पासनं सर्वमेतदृक्षरविषयकमेवेत्य्थः ततश्चोपास्यमेदृरशङ्का कारयति मावः एतत्वण्डान्तगतवाक्यविषयाधिकरणान्युपन्यस्यन्तेऽङ्कपादे ˆ एष रसान रसतमः परमः परार्ध्योऽष्टमो यदुद्रीथः ' [ छा० १। ३] इत्येवंजातीयकानाम्‌ ' इयमेव जहुः स्वलाक आहवनीयः इत्यादिवाक्यवत्स्तावकत्वमेव तु रसतमत्वादिक्षणोपास्यगुणसमप- कवम्‌ ओमिव्येतदक्षरमुद्धीथमपा सीतेति नोपासनं विधीयते उद्री- थविधिसिद्धानुष्ठानोपयिकन्ञानसामान्यवाची द्युपारनक्ब्दः अतोऽ- नुवा एव ततश्च रसतमत्वादिवाक्थे समभिम्याहतविभ्यमावेम तवे-

३३१

२५८ ` रङ्गरामानुजविरचितप्रका शिकोपेता- [छा०प्र० १ख०२।

कवाक्यता स्तावकत्वामावेनोद्रीथपदोपस्थापितिक्रतुपरकरणगतोद्गीथ- विध्येकवाक्यतयेव रसतमादिवाक्यानां स्तावकत्वभम्‌ स्तावकवा- क्यानां स्तुत्यतबेधिसममिव्याहारनियमोऽस्ति एतद्राह्यणान्येव पश्च हवींपि यद्कह्यणानीतराणीत्यतिदिष्टार्थवादेषु व्यभिचारात्‌ अस्तु वोद्वीथमुपासीतेल्युपासन वि धिस्तदेकवाक्यता रसतमादिवाक्यानां तथाऽपि रसतमादिवाक्यानां नोपासनविषयस्मर्पकत्वेनैकवाक्यत्थम्‌ ओभित्येतदक्षरमित्यनेनेवोपास्यस्य लामात्‌ अपि तूपास्योद्वीथस्ता- वकत्वेनेवोपास्योद्वीधमुपादाय स्ुतिमा्स्योपलम्भादिति ! स्ततिमा- चमुपादानादिति चेत्‌ ` [ सू०2।४।२१ | इति सूज्रखण्डेन पूवपक्चं कृत्वा नापूर्वत्वात्‌ ` इति सूत्र खण्डेन ˆ भावङब्दाच [ न० सू० ३1४ २२] इति सूत्रेण सिद्धान्तः करतः अयमथंः--उद्वीथे रततमलादीनां मानान्तराधाप्तत्वेनानुषादमुखेन सतुत्यसंभवादिवमेव जहरित्यादौ जुदरूकिपेः सनिहिततया तदेकवा- कत्वेन तत्स्तावकत्वसंभवेऽपि कतुभकरणगतोद्रीथविधेरसंनेहिततया तदेकवाक्यत्वामाकात्‌ एतद्धाह्यणान्येव पञ्च हर्वापीत्यादिवदेकवा- क्यताकट्पक्रवचनान्तरामावादोमिव्येतदक्षरगुद् थमुपाकीतेति संनिहिते विशिष्टविधिप्रत्यययुक्ते क्षियावाविनि भावशब्दः चिद्यमाने तदेक- वाक्यतामनाषहत्य कठुप्रररणगतद्गीथविध्येकवाक्यताकस्पनस्यान्वा- य्यत्वात्‌ ननु सं{निडितोपासन विध्येकवास्यवयेऽप्युपास्वो दरी धस्ताव क. स्वेनेव र्सतमम क्विाक्यानामेकवाक्यताऽस्त॒ म॒ तूपास्यस्मर्पकत्वेनेति चेश्च उपासन विषयसमर्पकतयां वृत्तिविशेपकप्वे संभवति व्यर्थप्राय- सतुतित्वकल्पनाया अयुक्तत्वात्‌ अतो रसतमत्वाद्कमप्युपास्यमेव | ततश्च रसततमत्वादिविशिष्टतयैवोद्धीथोपासनं कर्तत्यं तत्फलाथिभिरिति स्थितम्‌ तथा आभित्येतदक्षरमुद्रीथमुपासीत ` इत्यादौ निर्धि- रोषस्रामान्येन न्यवहारासंभवाद्टिेषाकाङ्क्षायां तत्तच्छाखागताना- मेवोद्रीथव्यक्तीनां सं निहितत्वात्न्माच्रविषयमेवोदीथश्रतेरि ति युक्तम्‌ ततश्च ताण्डशाखागत र्सतमत्वकामासिहिरण्मयपुरुषाकाशा दिव शिवि- राह्टापासन ताण्डिश्ञाखागतोद्गीथव्यक्तेरव कतुमध्यप्रयुक्ताया उपास्यत्वं ठु शाखन्तरमतोद्रीथव्यक्तेः सर्वशाखागतोहूीथानासैकयं शङ्क्यम्‌ स्वरादिमेदेनोद्रीथव्यक्तीनां भिन्नत्वात्‌! चोद्वीथश्रुतेः संको- चटृक्षणबाधप्रसङ्गः इति वाच्यम पटमानयेत्यादी शब्डस्यं भचिविशेार्थकतवेऽपि 1 पमान्प

[छा °प्र १ख ०२] छान्दोग्यो पानिषत्‌ | २५०

जातिव्यक्ती गृहीत्वेह वयं तु श्रुति क्षिते क्छष्त्यादि यदि मुश्चामः का श्रुतिस्तच्न पीड्यते

इत्युक्तन्यायेन भ्रुत्यथंमूतायाः पटत्वजातेलक्ष्याया भ्यक्तेश्वापरित्या- गेन पटश्ुत्यवाध इत्युक्तरीत्योद्धीथश्रुतेरप्यवाात्तत्च्छाखागवेद्गीथमा- जािषयत्वमेवेति पबेपक्षे पराप्त उच्यते--'अङ्काववबद्धास्तु शाखाघु हे परतिषेदम्‌ 1 ' [ ब० सू० ३।३।५५ ] तुशब्दः पूर्वपश्चव्याषु- त्यथः उद्ाथायङ्घावबद्धा उपासनास्तत्तच्छाखाग्रतोदीथत्यक्तिष्वेव व्यवतिष्टरन्नपि तु परतिशाखं संबध्येरन्‌ शुङ्कं पटमानयेत्यादौ ह्यल्क- पद्समभिष्याहारान्यथानुपपत्या बि शिष्टेकारथपरत्यायनायाविशेषपवृत्त- श्रतेः पोडनेऽपि प्रकते तादुशबाधकामावेना विश्ोषप्रवु्तोद्रीथश्चतेः संनि- धमात्रेण संकोचासंमवाच्छाखान्तरगतः कतुमभ्ये प्रयुज्यमान उद्गीथः दाखान्तरोक्तापासनप्रकरेणाप्युपास्य इत्यर्थः 'मन्नादिवद्वाऽविंरोधः। [ ज०सु०३।३। ५६ ] शाखान्तरान्नातानां मन्न्रादीनां क्ाखान्तरान्ना- तकतुसबन्धवच्छाखान्तरगतोपासनानामपि शाखान्तरगतोद्वीथसंबन्पे वेरोधामावादिति स्थितम्‌ तथा गुणोपसेहारपादे ओमिव्येवदक्षर- मरद्रथसुपास्वीत ` इत्यादिना विहितानाभङ्कावबद्धोपासनानामष्य- भिचरितक्रतु्बन्धजहपस्थापितक्रतुफल निरयाकाङक्षपणं तादिविदन्य- भरचारतक्रतु्बन्ध्युद्धीथोपस्थापितक्रतुफटे नैराकाङ्क्ष्यात्‌ तदेव वी यंवत्तरं भवति ` [छा०१।१।१० ] इति वीयंवत्तरत्वाद्भिव- णानामथवादत्वाद्ाहपोक्षणपणंता दिविदृङ्कत्वादुपास्रनानि कतौ निय- मेनापादेयानीते पव॑पक्षे प्राप्त उवष्यते-~'तन्निधारणानियमस्तददुषटः पुथ- ग््यप्रतिवन्धः फलम ` [ सू०३।२।४२] निर्धारणं निश्च येन मनःसंस्थापनं ध्यानामित्यथंः तस्योपासनस्यानियमों नियमेनान- युष्ठानं ˆ तेनीभ। छुरुतो यश्चेतदेवं वेद यश्च नवेद्‌ ` [छा०१ १। १० | इत्यनियमदरानात्‌ 1 तस्योपासनस्य प्रवबरुकर्मापर तिषन्धरूपवी - यवत्तरत्वटक्षणफटढान्तरवच्वेन कर्माङ्कत्वाभावादिव्यर्थः। अयं भाषः पणं तोदुम्बरतादिस्थले विधिविभक्त्यभधवणादर्थवाद्नैव विधिशक्तिमप- जनय्य पुनस्तनेव फटसमपंणे विरम्य व्यापाराद्रास्यं भिद्येत उपासनायां तु विस्पटविधिभ्रवणान्न फटविधित्वेऽपि वाक्ष्यमेद्‌- शाद अतः पणंताहुम्बरतादिविधष्यपेक्षयोपासनविेर्वैषम्यात्फल विधित्वं संभमवताति स्थतम्‌ तथाऽङ्गपादे मुक्तिग्यतिरिक्फलकोपसन्मनप-

)

२६० रङ्गरामानुज विरवितप्रकाशेकोवैषा- (छण्प्रण!ल०१]

मुद्रीथविद्यारहितयज्ञादिकर्मनिष्पाद्यानामपि यन्ञाहिरूपसाधननिष्पतौ सत्यां विलम्बे हेत्वमावादिहि अन्मन्येव निष्पत्तिरिति पर्व॑पक्षे प्राप्त उच्यते ठेहिकमप्रस्तुतप्रतिबन्धे तदशनात्‌ ` [ बण सु० ३। ४। ५१ ] भुक्तेव्यतिरिक्तफलकमुपा सनमप्रस्तुतप्रतिबन्धे प्रतिबन्धामाव देष्टिक मिहेव जन्मनि भवमिहेव जन्मनि भवति सति प्रतिबन्धे जन्मा. न्तरे प्रतिबर्धासंभवः शङ्कनीयः यदेव विद्यया करोति रद्धयोपनिषदा तदेव वीयंवत्तरं मवति ' [ छा०१। १०] हत्युद्रीथक्िदायाः भ्रवलकर्मान्तराप्रतिबद्धफटत्वावेदनेन प्रबठटकमीन्तर- प्रतिबन्धस्यानुक्ञातत्वात्‌ तमेवं वेदानुवचनेन बाह्मणा विविद

षान्ति ` [ ष० ४। ४। २२ ] इति यज्ञदिर्वदनसाधनववभ्रवणात्कायीर्य- मिचरादिवन्नियतेहिकत्वमेव किं स्यादिति वाच्यम्‌ शष्यच्छाकि

संपत्तिषैरिविरोषविपत्तिफलकत्वेन विहितानां तेषां नियतैहिकत्वेऽपि विद्यासाधनयज्ञादिकर्मणां तन्नन्मनि विद्योहेशेनाविहिततया पश्वा- देफटकवचित्रे्टयाद्िव नियते हिकत्वाभावात्‌, पूर्वतन्े चतर्थाध्याये योगसिष््यधिकरणे तथा निर्णीतत्वादिति स्थितम्‌ तथा तदुत्तरा- धकरण यक्षानुरूपो बलिरिति न्यायेन बलवत्करममसाध्यानां मुक्तिफट- कवह्मांपासनानां प्रवठकमान्तरप्रतिबन्धासं मवा ननियतेहिकत्वमेवेति पूर्व- पक्षे भ्रात उच्यते-“एवं मुक्तिफठानियमस्तदवस्थावधुतेस्तदवस्थावधूतेः\ [न० घु° ३। ४।५२] युक्तिफठकविद्यानामप्यै हिकत्वनियमो नास्ति अप्रस्तुतप्रतिबन्धत्वरूपावस्थाया विशेषेण त्राप्यवधृतत्वासत्रापि प्रव- लानां ब्रह्मविद्‌ पचाराद्परतिवन्धकानां संभवात्‌ दिरक्तिरध्यायसमा- प््यथां प्रकृतमनुसरामः १०

इति चछान्दोग्योपनिषदि परथमप्रपाठकस्य प्रथमः खण्डः

जच

उद्वांथावयव आकारे मुख्यप्राणहषटिं विधातुमास्यायिक्षां पस्तौति- देवापुरा रे यत्र संयेतिर उभये प्राजापत्याः

द्ववेधाः प्रजापतिसरुता देषासुरा यस्मिन्काले परस्परं युद्धं कृत-

वन्त इत्यथः प्राजापत्या इत्यपत्यार्थे दित्यदित्यादित्यपव्युत्तरपदा- णण्य इति ण्यः

छि शप्र {ख ०२] छान्दोग्योपनिषत्‌ | २६१:

तद्ध देवा उद्धीथमाजहरुरनेनेनानभििष्याम हति

तदा देवा अनेनोद्‌गीथावयवेनाकरिणोपासितेनाष्राजष्याम इत्य- भिसंधायोदगीयं प्राणमुपायस्वेन स्वीकृतवन्त इत्यथैः

ते नासिक्यं पाणमुद्वीथमुपासांचकिरे

ते देवा घणेन्दिय्वेनोद्वीथमुपासितवन्त इत्वर्थः नासिकायां भवं

नासिक्यं शरीरावयवाचेति यत्‌ हासुराः पाप्मना विविधुः

ते नासिक्यं प्राणमसुराः स्वकीयेन पाप्मना संयोजितवन्तः पापहेतु- मतवुस्या संयोजितवन्त इति यावत्‌ वि तस्मात्तेनोभयं जिघ्रति सुरभि

दुगेन्थि पाप्मना येष विद्धः २॥

तस्मात्पापसंसगाद्धेतोः पुरुषो घाणेन सुरभि दुर्गन्धि बोमथं

-जिघधति 1 तस्मान्नासिक्थः प्राणः पापविद्ध एवेत्यर्थः २॥

अथ वाचमद्वीथमुपासाचकिरे ता हासुराः पाप्मना रितिधुस्तस्माचयाभयं वदति सत्प चावरतं पाप्मना हयेषा विद्धा ॥३॥ पवधत्‌ अथ चश्चरुद्रीथमुपास्तांचकिरे तद्धाप्ुराः पाप्मना विविधुस्तस्माततेनोभयं पश्यति दशनीयं चादशंनीयं पाप्मना दयोेतदिद्धम्‌ ॥. अद्‌इ।नी यममेध्यादिक मित्यथेः | अथ भ्रो्मुद्धीथमुपासांचकिरे तद्धासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मातेनोभ्रय* शुणोति श्रव- णीयं चाश्रवणीयं पाप्मना ह्येतदिद्धम्‌॥ ५॥ अभवणीयं पापवचनमित्यथंः ५॥

२६२. रक्गरामानुजअदिरावितप्रकारशिकोपेता- [खश्प्र०१स०२]

अथ मन उद्गीथमुपारससाचकिरे तद्धारुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभय रूदःल्पयते संकल्पनीयं चासंकल्पनीयं पप्मना देतद्वि्धम्‌ असंकल्पनीयं पापमित्यथः 1 & अथह एवायं मुख्यः प्राणस्तमृद्वीथमुपासां चकिरें ।. उद्वीथावयवर्मोकारं युख्यप्राणवेनापासितवन्त इत्यथः तर हासुरा कतवा विदध्वंसुः ¦ तै सुर्यप्राणं पाप्मना वेद्धुं भवत्ता असुरास्ते प्राण्य स्वयमेव विद्‌- 'वस्वध्वस्ता जमवान्नत्यथः तच हछान्तमाह--

यथाऽश्मानमाखणमृसवा विध्वश्सेतैवम्‌ आखन्यत इत्याखणे शप्पिण्डः यथा प्रष्पिण्डोऽश्मानं प्राप्य

विध्वस्तो भवति एवमिति व्यासार्येव्यांख्यातम्‌ आखणमभिति च्छान्दसं णत्वं नपुंसकत्वं ७॥

एतद्वियायाः फलमाह- यथाऽश्मानमाखणमृत्वा विध्व्सत एवश्स रिध्वश्सते एवपिदि पापं कामयते यश्चेनमभिदसति।

एवं विदि एतद्धि्यानिष्ठे यः पापं कर्तुं कामयते यश्चेनमभिवासति हिनस्ति सोऽइमप्राप्तलोष्टवद्ध्वस्तो मवतीत्यथः ।! दूापुवन इत्यतो दोऽवखण्डन इत्यतो वा टेरि सिब्बहूटं ठेटीति सिपि दासतीति रूपम्‌ एषाऽराखणः <

एष एतद्विद्यानिष्ठे पापकामोऽरमप्राप्ताखण इत्यर्थः एतेन खनो चेति धव्रत्यवर्ः करणाधिकरणयोरित्यनुवृत्त्या क्मण्यभावात्करणार्थं

छा०प्र०१ख०२] - छान्दोग्योपनिषत्‌ २६२

एव घप्रत्ययो वक्तव्यः अत आखणशब्दस्यारमविशेषणत्वमेव वक्त- ठम्‌ खननसाधनतया हढमरमानं भ्राप्य यथा लोशटाद्किं ध्वंसत इते .1हं तस्याः अत एष एषोऽरमाखण इति धाक्ष्यशोषेऽदमविकशे- षणत्वमवराऽऽखेणस्य श्रूयत इति शङाऽपास्ता वाजसनेयके समान- प्रकरणं चथाऽरमानश्त्वा लोष्टो विध्व ्सेतः [बु० १।२।७] इति भव- णेन तत्समानाथत्वस्य बक्तत्यतयाऽऽखणरशाब्दस्य लोष्टवाचित्वस्यैवोवि- तत्वात्‌ बहुलग्रहणेन कर्मण्यपि घप्रत्ययस्यो पपत्तेः इतरथा कर्तृवा- चपदाध्याहारपरसङ्गगत्स एषोऽहरमाखण इत्याईमाखणजब्दस्य समस्त- स्याईमप्राप्ताखणवाविव्वेनाहमशष्द्सामानाधिकरण्येनाऽऽखणकाष्स्या- इमविशेषणत्वामावाप्पूवंवाक्ये नपुंसकटिङ्गनिर्दिषटस्यापि एष इति पुलिङ्गसामानाधिकरण्येनाऽऽखणराब्दस्य पुंटिङ्गत्वोपपत्तश्वेति वट व्यम्‌ इतरप्राणाद्यपक्षया तस्य वेषम्यमाह-

नेषेतेन सुरभि दुर्गन्धि विजामाति एतेन मुख्यप्राणेनेत्यथः पुरष इति शेषः तच हेतुमाह- अपहतपाप्मा द्येषः

स्पशटोऽथः तेन यदश्नाति यलिवति तेनेतरान्माणानवति। तेनेव हेठुना तस्यापहतपाप्पत्वादेव प्रा णान्तरवदामरित्वामावा- त्स्वारितपाताद्नितरान्माणान्रक्चतीव्यर्थः। एतमु एवान्ततोऽवि्षोक्छामति यत एव घ्राणादिपराणसमुदायो मुख्यप्राणाशितपीतलन्धसत्ताकाऽत

एवान्ततां मरणे मुख्यप्राणाशितादेरभावेनेतम किसाऽछब्ध्वोक्छाम- तीत्यथेः विदल काभ इति हि धातुः

व्याददाव्येवान्तत इति

अन्ततो मरणकाठे सवप्राणानामुव्छमण देवाऽऽस्यव्याहानं कसती त्यर्थः॥ ९॥

२६४ रद्गरामानुजविरवितप्रकाशिकोपेता- [शप्र {ख०२]

तश हाङ्गिरा उद्रीथमुपासांचके तमध्यस्तप्राणमावमुद्गीथावयवमोकारमङ्गिरा ऋषिरुपासचक्ष इत्यर्थः के चित्वङ्धिरसोपास्यमेव मुख्यप्राणमाङ्गिरसं वदन्तीत्याह- एतमु एवाऽऽङ्गिरसं मन्यन्तेऽङ्गानां यव॒सः॥ १०॥ अङ्गानां प्राणाधीनस्थितित्वेन प्राणस्याऽऽङ्किरसत्वमिति भावः। अङ्गरसम ङ्गिरसं वदन्ति परोक्षपियस्वाहेवानामिति भावः १० तेन त% बृहस्पतिरुद्रीथमुपार्ताच्करे ` तेनाऽङ्गिरसत्वेन गुणेन बडस्पतिरुपासितवाभित्यथः एतमु एव बृहस्पतिं मन्यन्ते वाग्षि बृहतं। तस्या एष पतिः ११॥ वागिन्दियस्य सर्वार्थप्रकाश्कत्वाङिना बृहत्वम्‌। तस्य भुरुयप्रा- णाधीनत्वात्राणस्य वाक्पतित्वम्‌ अत उपास्यस्यैव धृहस्पतितवं मन्यन्त इत्यथः तेन तर हायास्य उद्धीथमुपासाचकरे तेन शृहस्पतितेनायास्य ऋषिरुपासितवानिति एतमु एवायास्यं मन्यन्त आस्यायदयते १२ आस्यान्मुखाद्‌यतं निर्गच्छतोत्यर्थः २॥ तेन बको दलयो विदांचकार तेन परवोक्ताङ्खिरसत्ववरहस्प तित्वायास्यत्वादिगुणविशिष्टतया दल्म- छता वकनामोपासितवानित्यथः | नेमिषीयाणामुद्राता बभुव ` स्पष्टोऽर्थः सह स्मेष्यः कामानागायति १३ दाल्भ्यो बक एभ्यो नेमिषीयेभ्यो यजमानेभ्यः शघ्रुपरामवादीन्का-

मान्गानेन विद्यामाहास्यात्संपादितिवानित्यर्थः। आगायति स्म ष्ठट्स्मेः इति रद्ध मूतेऽपि १३

छ०्प्र० {स ०२] छान्दोग्योपनिषत्‌ २६५

आगाता वै कामानां भवति एतदेवं विद्रानक्षरमुद्वीथमुपास्ते

एवमुपासको यजमानक्रामानां गानेन संपादयिता भवतीत्यर्थः इत्यध्यात्पमर्‌ ३४

इति च्छान्दोग्योपनिषदि प्रथमप्रपाठकस्य हितीयः खण्डः

अध्यार्ममुद्धीथोपासनं समाप्तमित्य्थः आव्मकब्देनेन्वरियमनःपाणा- दिसंघात उच्यते अध्यात्ममात्मनीत्यर्थः आत्मविषयमिति यावत्‌ एतत्वण्डान्तगेतवाक्यविषयकमाधिकरणं टछिख्यतेऽङ्गःपाद्‌ कत्विक्पारे- क्रयस्याङ्गानुष्टानमाचा्थव्वादुङ्गावबदद्धोपासनानां (तश्निधारणानियम. स्तद्दृषटेः पथग्ष्यप्रतिषन्धः फलम्‌" [ सू० ६।३। ४२ ] इतिद्धनोक्त- न्यायेनानङ्गताच्छास्रफलं प्रयोक्तरीति न्यायेन यजमानमामिफटसाध- नमूतोपासनस्य यजमानेनैव कर्तव्यत्वात्‌ गोदोहनेन पश्चुकामस्य प्रणयेत्‌ ` इतिश्रुतपश्वर्थगोदोहनादेरनङ्कत्वेऽप्यव्विक्षर्तकप्रणयन निवांह- कस्य गोदोहनस्य यजमानेनोपादातुमशक्यतयिह्छर्तंकव्वेऽप्युद्धात्रकतरक उद्भवीथे यजमानस्योपासनसं भवदुपासनं यजमानकतरकमेव ओंद्राचस- माख्यान तुं शाख्रफलं प्रयोक्तरीति न्यायविरोधाहुपेक्षणीयमर अतः फलस्य स्वामिगतत्वात्फलस्वामियजमानकर्तुकमेवोपासनमित्यात्रेयमत- मिति स्वामिनः फलश्रुतेरित्या्चेयः ` [ ब० सु०२।४।४४ ] इति सूत्रेण पूवपक्षं कृत्वा, उपासनान्यप्य विक्घर्माण्येव स्युः प्रयोगाङ्खस्य- त्विजः पयोगान्तःपात्युद्धीथाद्युपास्रनेऽपि तव्कत्तुंकत्वसंभवात्‌ तर< बको दाल्भ्यो विदांचकार नेमिशीयानासुद्धाता बभूवस स्मेभ्यः कामानागायति ` [ छा० १।२। १३] इव्युद्धातृदाद्म्यागतक्याया यजमानकामसंपादकत्वदरनलिङ्गाचविक्ततरंकमेवोपासनम्‌ चदिविक्ष- तुंकोपासनस्य फल मुचिग्गतमेव स्यादिति शक्यराङ्म्‌ कविजां परार्थ- तया तेषां वचनमन्तरेण फल संबन्धानुपपत्तेः। “यां वै कांचन .यज्ञ कविज

आशिषमाशासते यजमानायेवेतामाशिषमाशासते " [शत १।३।११२६] #

२६६ र्करामानुजविरवित्प्कफाहिकोपेता- [गशप्र०१ख ०६

इति शरतेश्च "तस्मादु हैषंविदुद्राता बरूयां ते काममागायानि' [छा०१। ७।८ ] इत्यु चिग्गतविज्ञानस्य यजमानगामिफटकत्वावेदनिङ्गा्च श्ाञ्जफलं प्रयोक्तरीति न्यायावतारः ततश्च परिक्रयवेधेवलादु मृ्स्यविक्षतंकखस्य यजमानसमार्पाद्यपपादुकामावालिङ्गानुगहादौ- जसमाख्यानाचाऽऽव्विभ्यमेवोपासनमिति ' आविज्यमित्यौडलोमि- स्तस्मै हि परिकीयते' [ ब० चू० ३।४।४५ ] इति सूत्रेण सिद्धा- न्तितप्‌ सत्रस्य चायमर्थः--उपासनमार्धिज्यगुविक्षमं तस्मे कतुप्रयो- जनाय द्यलिक्परिक्रीयते अतोऽनङ्गमूतमयप्युपासनं कतप्रयोगान्तः पातित्वाहविजेवानुष्टेथमिति स्थितम्‌ १॥ तथा गुणोपरसहारपादे चिन्तितम्‌ तत हि वाजिनां तावहूया षै प्राजापत्या देवाश्ासु- सश्ेत्यारभ्य ^ ते देवा ऊचुहंन्ता्रान्यज्ञ उद्रीधेनात्ययामेति ` [ १।३११]। उद्रीथनासुरषिध्वंसनं प्रतिज्ञायोदरीथे वागादिमिनः- पर्यन्तवृषटावसुरेरमि मवभुक्तवा अथ हेममासन्यं प्राणमूचुः ` [ घृण ३१५७1] इत्यादिनोद्रीथे प्राणहष्याऽञुरपरिभवमक्तवा ' मवत्यालमना पराऽस्य द्विषरभ्रातुव्यो भवति एवं वेद्‌ ` [वबृ०१।३। ५७] इति शन्च- पराजयफलायोद्रौथे प्राणग्रशटिविहिता एवं छन्दोगानामपि "देवासुरा वै यत्र संयेतिरे" इत्यारभ्य तद्ध देवा उद्वीथमाजहरुरनेमैनानभिभ- विष्याम इति ` [ छा० १।२।१ ] इत्युद्वीथनासरपराभवं प्रतिज्ञाय तष्दैवोद्रीथे वागादिह्टो दोषमभिधाय (अथ ह्‌ एवायं मरस्यः प्राणस्तमुदरीथमुपासाचक्रिरे ` [छा० २।७] इत्यादिनोद्वीथे प्राणहष्वाऽघुरपरामवमुक्त्वा ˆ यथाऽरमानमाखणम्रत्वा विध्वर्सत एव ^ हेव विध्वर्सते एवंविदि पापं कामयते' [छा०१।२। ८] इति शच्रुपराभवायाद्राथे पाणहश्िर्विहिता तत्रोमयवाध्यस्तप्राणभा- वस्यो दरधस्येवोपास्यत्वभ्रवणेन रूपाभेदाच्छश्चुपराभवसरूपफलसंयोगावि- रोषादुद्रीथविदयेति समाख्येक्याच्च तथरेक्यभिति पर्वः पक्षः तत्र राद्भान्तच्छायया परिचोद्य परिहरति-“ अन्यथास्वं शब्दादिति चेन्ना- विरोषात्‌ ` [ ब० सू० ३।३। ] वाजसनेयके--' अथ हेममासन्यं प्राणमूरुस्त्व उद्भाति तथेति तेभ्य एष प्राण उदगायत्‌ ` [ बु १।३।४७ | इत्युद्रानकतंरि . पाणहषिविधानात्‌ छान्डोग्ये--“ अथ एवाय गुख्यः प्राणस्तसुद्रथमुपासाचक्रिरे ` [१।२।७] दसयुदरानक्मणिं परःणहिविधानाच्छब्दाुपास्यङूपान्यथालप्रतीतेभेद्‌

[छि °प्र० १ख०२ छान्दोग्योपनिषत्‌ २६७

इति चेच देवासुरसङ्कामोपक्रमादिबहुसारूप्याद्वाजसनेयकेऽपिं (हन्ता- सुरान्पज्ञ उद्भीथेनात्ययामेतिः [ १।३।१ | इत्यु द्री थेनो- पक्रमात्तदविरोधाय “तेभ्य एष प्राण उदगायत्‌: [ ३। ] इत्युद्रानकर्मरूप एवोद्धीथे पाकादिषु सोकयात्तिशयविवक्षया

च्यत ओदनः स्वयमेवेत्योदने कर्तृत्वो पचारबदुद्धानकर्मण्येव कतृत्वोप. चारोपपत्तेरद्रीथ एवोभयच्ाप्युपास्यः अतो विद्यैक्यमिति प्राते प्रच क््महे “न वा प्रकरणमेदात्परोवयीयस्त्वादिवत्‌ [बण सु० ३।६।५७]न वेति पूर्वपक्षं व्यावर्तयति प्रकरणमेद्ात्‌ छान्दोग्ये “ओमिस्येतदक्षरमु- द्वीथसुपासीतः इति प्रकरृतोकीथावयवप्रणवविषयकमुपासनम्‌ वाजसन यक्ते प्रणवस्याप्रकतत्वादुद्खीथेनात्ययामेति क्रतो द्रीथस्वेव प्रस्तुतत्वास्छ- तो द्वीथविषयकमरेवोपासनम्‌। अतो रूपमेदा दिद्याभेदः किं च्छान्दोग्य उद्गीथस्याध्यस्तप्राणमावस्योपास्वत्वं वाजिनां तु ˆ अथ हेममासन्यं प्राणमुचुस्त्वं उद्गायेति तथेति तेभ्य एष प्राण उदगायत्‌ [षु०१।६। इत्यध्यस्तप्ाणमावस्योद्ातुरूपास्यत्वम्‌ बाजसेनयक उद्रातुरुपा- स्यत्व उद्गीयेनाव्ययामेत्युपक्रमविरोधः शङ्कनीयः उद्गातुरुपासन उ. दरीथस्यानुप्रविषटतयोपक्षमात्रगतस्योद्‌ गीथस्यापारेत्यागात्‌ 1 अत्र वक्त व्यं बृहद्ारण्यकप्रकाशिकायामुक्तं ततरैवानुसं धेयम्‌ स॑ज्ञात्‌ श्े्तदुक्तम- स्ति तु तद्पि'[ ०घू०३।३।८ ] ननूद्‌ गी थवियेति संज्ञेक्याद्िद्येक्यमुक्त- मिति चेन्न तत्सज्ञेक्यं विधेयभेदेऽप्यस्त्येव ।- यथाऽथिहोसंज्ञा नित्या िहोजे कुण्डपायिनामयनाथिहोत्रे छान्दोग्यगतप्रथमप्रपाठकोवि- ता बह्वीषु विद्याघुदगीथविधेति संजञेस्यदशलेनाच तदभरयोजकमिति मावः वव्यात्तेश्च समखसम्‌ ` [ ब० सू०३।३।९ ] छान्दाग्ये प्रथमप्रपा- ठक उत्तरास्वपि विद्यास्वोमिव्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीतेत्वादिषद्गीथा- वयवस्य प्रणवस्य व्याप्ततवेन तन्मध्यपातित्वादस्या अपि विद्याया उद्गी- थावयवप्रणवाविषयत्वमेव ततश्च चछान्दोग्यवाजसनेयकयोबेहव थवाद्सा- रूप्येऽपि च्छान्दोग्यगतविद्याया अध्यस्तभ्राणमावोद्‌गीथवयवप्रणव कि षयत्वाद्वाजसनेयकोदगीथविद्यायाश्चाध्यस्तप्राणमावोद्गानकत्रविषय- त्वासघानमभूतोपास्यमेदे बहूर्थवाद सारूप्यस्याप्रयोजकताद्धि्यामेद्‌ इति स्थितम्‌ प्रकृतमनुसरामः १४

इति च्छान्दोग्योपनिषदि प्रथमप्रपाठकस्य द्वितीयः. खण्डः २॥

चन्ये "वेज्यिणयति

२६८ रङ्गरामानुजविरवितप्रकाशिकोपेता- [अ ०्र०१ख०३]

अथाधिदैवतम्‌ उद्गीथस्योपासनमुच्यत इति शेषः अधिदैवतं देवतायामित्य्थः ` देवताविषयमिति यावत्‌ | य॒ एवासौ तपति तमद्वीथमुपासीत आदित्यहष्टचो द्री थमपासीतेत्यर्थः। कर्माङ्मूतो द्‌गीथापेक्षया कमारा- ध्यस्याऽऽदित्यस्योत्क्रष्टत्वाद्पक्रष्ट उक्करषटष्टेरेव न्याप्यतादादित्यहष्टयो- द्मीथस्यापास्यतवं दृष्टव्यम्‌ अयमर्थः (आदेत्यादिमतयश्चाङ्कः उपपत्ते [ ब० सू० ४।१।६] इत्यधिकरणसिद्धः तचाधिकरणं बरह- दारण्यकप्रकागिक्ायामुपन्यस्तं ततरैवानुसंघेयम्‌ उद्गीथऽध्यस्यमान- स्याऽअदित्यस्योद गीथसाम्यमाह--

उयन्वा एष प्रजाभ्य उद्वायति उयश्स्तमोभयमपहन्त्यपहन्ता वैं भयस्य तमसो भवाति एवं पेद ॥१॥

वेशब्दोऽवधारणे एष आदित्य उदगच्छन्नेव प्रजानामथप्रकारानं कुवन्चुदगायतीव मवति उद्गीथोऽपि प्रजानासुद्गायतीव मवतीत्यर्थः। उद्यन्नेवाऽऽदित्यस्तमोजनितं प्राणिनां मयमपहन्ति तमोभयापहन्त- तवगुणविशिष्टतयोद्‌ गी आदिव्योपासनस्य फलमाह-अपहन्तेत्यादि

अन्धकारादिप्रयुक्तमभयापहन्ता मवतीत्यथः

समन एवय चासा च।

अध्यात्मपरकरण उक्तोऽय प्राणश्चाधिदेवतप्रकरण उच्यमानोऽसावा- 1देत्यश्च समान एवेत्यर्थः तदेव दृरयति-

उत्णाऽयमृष्णाऽसा |

अय भाण उष्ण उच्छरासस्योष्णतयोपलभ्यमानत्वात्‌ उष्णोऽसतौ सवितुश्चोष्णत्वं स्पश्मेवेति भावः

स्वर इताममा चक्षते स्वर इति प्रत्यास्वर इत्यमम्‌।

इम प्राण स्वर इत्याचक्षते स्वरो गन्तेत्य्थंः स्वु शब्दोपतापयोरे- त्यसमाद्घातूनामनकार्थतलाक्कत्यचि रूपम्‌ अमुमादित्यं स्वर इति

[छा ०प्र० {ख ०३ छान्दोग्योपनिषत्‌ २६९ .

प्रत्यास्वर इति चाऽऽचक्षते उदयास्तमययोर्गमनपरत्यागमनवच्वात्‌ | प्राणस्य वायुरूपतया सदागतित्वेन प्रत्यागमनाभावान्न प्रत्यास्वरसं- ज्ेति मावः अतः स्वरसंज्ञावखादौष्ण्या्च प्राणादित्यी परस्परसमा- नावित्यथंः | तस्माद्वा एतमिमममुं चोद्रीधमुपासीत २॥ तस्मादुभयोरपि समतवादिमं प्राणं वाऽमरुमादित्यं वैतमेताहश्गुण- कसद्धीथमुपासीत उद्वीथेऽध्यस्तमुपासीतेत्यथेः प्रकारान्तरेणोद्वीथोपासनमाह- अथ खलु व्यानमेवोद्वी थमृपासीत। उद्रीथं व्यानत्वेनोपासीतेत्यथः को ध्यान इत्यवाऽऽह- दे [> [क्क यदे प्राणिति प्राणो यदपानिति सोऽपा- नाऽथ यः प्राणापानयोः संधिः व्यानः।

पुरुषो मुखनासिकेन यस्माणिति यं वायुं बहि्निःसारयति प्राणा- ख्यो वायोवं त्तिषिरोषः मुखनासिकेन वायुमन्तराकर्षति सोऽपानाख्य- वृत्तिविशेषः तयोरन्तवृत्तिविशेषरूपः संधिव्यान इत्यर्थः उद्भ. वयानाध्यासहैतुमाह--

या व्यानः सा वाक्‌ वाचो व्याननिष॑त्यत्वाद्राण्व्यान एवेत्यथंः वाचो व्याननिवत्यत्व युक्तिमाह- तस्मादप्राण्नपानन्वाचमभिन्याहराति

तस्मपाद्राचा व्यान,नचत्वत्वादव हताः; श्वास्मक्षाकषण्हक्षणप्राणाः पाना [वनव तत्साधरूपया व्वानवृच्या वाचमामव्याहरतात्यथः ३॥

या वाक्सक्तस्मादप्राणनननपानन्चचमभिगव्याहरति यक्तत्साम तस्मादप्राणन्ननपानन्साम गायति यत्साम प॒ उद्गोथस्तस्मादप्राणननपानन्नद्वायति ॥%॥

अप्राणताऽनपानता पुसा [क्रयमाणत्वादव स्वानस्य चागरक्साम थाना चक्यसस्यथः ५४५

२५० रङ्रामानुजविरवितप्रकाशिकोपेता- = [अ ०० {स॑०६।

अतो यान्यन्यानि वीर्यवन्ति कमणि

यथाऽओर्मन्थनमाजेः सरणं ददस्य धनुष

आयमनमप्राणन्ननपानःस्तानि करोवय-

तस्य हेतोव्यौनमेवोद्वीथमुपासीत ५॥ लोकेऽद्विमथनमर्यादाधावनदृढधतुरारोपणादिवींव्राणि कर्माणि

हयानसाध्यान्येव अतो ठेतोरुद्रथाख्यवीयंवत्कर्मणोऽपि व्यानसा- ध्यलखाद्यानमेवोदीथमुपासीतेत्य्थः

अथ सतूद्रीथाक्षराण्युपासीतेद्रीथ इति च्रीण्युदूगीथनामानुप्रविष्ठान्यक्षराण्येवोपासीतेत्य्थः प्राण एवोत्राणेन दयच्तिष्ठति उदित्यक्षरे प्राणबुद्धिः कार्येत्यर्थः तञ हेतुः प्राणेन ह्युत्तिष्ठति वाग्गीवांचो गिरं इत्याचक्षते गीरिव्यक्षरे वाग्बुद्धिः कार्या 1 वाचो गीःशब्दवाच्यत्वाद्रीरित्यस्यं वागध्यासापिष्ठानत्वमुपपद्यत इति मावः। अन्नं थम्‌ थमित्यक्षरेऽन्नबुद्धिः कतव्येत्यथंः तत्र हेतुमाह-- अनने ही सव॑* स्थितम्‌ ६॥

अन्नस्य सर्वस्थानत्वेन थक्रारवत्वसाम्यात्थकब्देऽन्नवुद्धियुज्यत इनि मावः

प्रकारान्तरेणोद्गथोपासनमाह- योरवोदन्तरिश्चं गीः पृथिवी थम- दित्य एवोद्रायुरगिभिस्थ* सामवेद एवोयनजुरवेदो गीकगेदस्थम्‌ उदक्षरे चयुलाकादित्यसामवेददृिशीरक्षरेऽन्तरिक्चवायुयनु्ेददुशिस्थ-

मक्षे परथिष्यग्न्युग्वेदहरिश्च कार्येत्यर्थः उक्तस्य चतुधिधस्योद्रीथनामा- ` क्षरोपासनस्य फटमाह-

[श्पर०१स ०३] छान्दोग्योपनिषत्‌ २५१

दुग्धेऽस्मै वाग्डोहम्‌ वागस्मा उपासकाय सकामाय दोहं दोग्धि 1 कं दाहमित्यज्ाऽष्- यो वाचो दोहः वाक्साध्यं फमित्यर्थः फलान्तरमप्याह- अन्नवानन्नादो भवाति। भरप्रताघ्नो वीप्ताथिश्च भवतीत्यर्थः। एतान्येवं विद्वानृद्गीथाक्षराण्युपास्त उद्गीथ इति स्पष्टोऽथः अथ खल्वाशीःसमृद्धिर्पस्रणानीत्युपासीत आकशीःसपृद्धिषेतुमूतान्युपासनानीति मत्वोपासनं कुर्यादित्यर्थः केषामुपासनं काय॑मित्यनाऽऽह- येन साभ्रा स्तोष्यन्स्यात्तत्सामोपधापेत्‌ उपधावेचिन्तयेदुपासीतेत्य्थः यस्यामृचि तामूचम्‌ यस्थाम्वि सान्ना स्तोष्यन्स्यात्ताग्रचं चिन्तयेरित्यर्थः। यदाषय तनूम्‌ कषिसंबन्ध्यार्घयस्षिहष्टमित्यर्थः यस्याऽऽ्धेयं यदार्षेयं शिवमा- गवतवत्समासः साम यहषिक तम्रषिं चिन्तयेदित्यथंः। यां देवतामभिष्टोष्यन्स्यात्तां देवतामुपधाषेत्‌॥९॥ येन च्छन्दप्ता स्तोष्यन्स्या्तच्छन्द उपधावेत्‌ छन्दो गायञ्यादिकमिंत्यथः येन स्तोमेन स्तोष्यमाणः स्यात्त स्तोममुपधावेत्‌॥१ ०॥ स्तोमल्िवुत्पञ्द्‌शादिलक्षण कक्संख्या विशेषः १० यां दिशमिष्टोष्यन्स्यात्तां दिशमुपधावेत्‌ ११ यष्टिगभिगुखततया स्तोष्यन्स्यात्तां दिशं ध्यायेदित्य्थः ११

{9 + 4 स्लदल्दू विराचतप्रकाशक पिता [ि०्प्र०१ख०४)

आत्मानमन्तत उपसत्य स्तुवात काम ध्यायननप्रमत्तः उक्तं सर्व ध्यात्वाऽन्ततोऽन्त अत्मानमप्युपसृत्य ब्रह्यात्मक ध्यात्वा काममात्मन इष्टं ध्यायन्नप्रमत्तोऽवहितः स्वरवर्णायभ्रेषानुकूलमनोव- धानयुक्तः सन्वदिष्पवमानादिस्तोच्रमारमेतेत्यर्थः | अग्याशो यदस्मे कामः समृध्येत यत्कामः स्तुवीतेति यत्कामः स्तुवीतेति ॥१२॥ इति च्छान्दोग्योषनिषदि प्रथमप्रपाठकस्य तृतीयः खण्डः यत्कामनया स्तोत्रं करोति कामो यस्माक्तारणादभ्याशःक्षिप्रं सम

ध्येत समद्भ प्रप्रोती्यर्थः। अभ्याङ्नपवद््नोतेरखन्यभ्याश इति रूपं क्षिपरफटसिद्धिरुपसरणफल मित्यर्थः द्िरक्तिवियासमाप्त्यथां॥ १२

इति च्छान्दोग्यो पमिषदि प्रथमप्रपाठकस्य तुतीयः खण्डः आओमिव्येतदक्षरमुद्ी थमुपासीतोमिति दुद्रायति तस्योपन्याख्यानम्‌॥१॥ पूवैवद्थः अ्रोक्तस्येवोद्वीथोपासनस्य पुनः परामश मध्य उद्री- थनामाक्षराद्युपासनयाऽन्तरितत्वादिति वष्टव्यम्‌ द्वा मत्पावौपतञ्चया कया प्राविशन्‌ देवा मरणमीता वेदिक कमं प्रारब्धवन्त इत्यर्थः ते छन्दोभिरच्छादयन्‌

2 चथ,

छन्दोभिः कम॑विनियुक्तेव दिकर्मन््ेभत्युभीताः सन्त आतमानं छादि तवम्त इत्यथः वेदिकमन्नकञ्चूकच्छश्ना इति यावत्‌

यदेभिरच्छादयश्स्तच्छन्दसां छन्दस्वम्‌ छाद्कत्वादेव वेदिकमन्न्राणां छन्दस्त्वमिव्यर्थः २॥ `

[श णश्प्र० {सल ०४] छान्दोग्योपनिषत्‌ २७६

तानु तत्र मृ्यु्यथा मत्स्यमुदके प्रि पश्येदेवं पर्यपश्यदवि साश्चि यजि उशष्डां (नरथक: तान्दूवान्कमपरान्यया मत्स्ययाद्युवक मस्त्य पार पश्यत्येवं म्॒त्युखयीविहितं कर्मानुपरविष्टान्कमंभ्रशसमयं प्रतीक्ष्य अही तुमेख्छत्‌ तेनु विदित्वोर्ध्वा कवः सन्नो यजुषः स्वरमेव भराषिशन्‌ ।॥

ते देषा मुष्योधिकीर्षितं ज्ञात्वा धयीषिहितयज्ञादिकमभ्य उद्रताः कर्मनिर्मलीकरतान्तःकरणाः सन्तः स्वरश्ष्दितमोकारयमुपासितुं परवृत्ता इव्यर्थः 1 युरण्शः खल्वर्थं

कथं पुनः स्वरशब्दवाच्यस्वमोंकारस्येत्त्राऽऽ६इ- यदा वा कचमाभोत्योमित्येवातिस्वरत्थेव* सामैवं यजुः यदा घ्गांदिकमारमते तदोमिति शष्दं फरोतीत्यथंः | एष स्वरः तस्मादेष ओंकारः स्वर हव्यः यदेतदक्षरमेतदमृतमभयं तत्मविश्य देवा अमृता अभया अभवन्‌

मरणमयादिनिधर्तकममोकारं प्रविश्य देवा अमूताश्रामयाश्चाम- वन्‌ ४॥

स॒ एतदेवं विद्वानक्षरं प्रणोव्येतदेवाक्चर* स्वरममृतमभयं प्रविशति तस्भविश्य यदमृता देवास्तदमृतो भवति ५॥ इति चछान्दोग्योपनिषदि परथमप्रपाठकस्य चतुर्थः खण्डः ।॥ ¢

एवं विद्वानेतदक्षरं प्रणौति स्तौति णु स्तुताधिति हि धातुः ३५

२७४ रङ्राताः जविरवितप्रकारिकोपेता-~ [गशण्प्र०१ख०१]

उपास्त इति पात्‌ ताहश्ामृतसखादिगुणकं प्रणवं प्रविरय देवा याह- श्ामृतस्वयुक्तास्ताह्ो मवतीस्यर्थः ५॥ हति च्छान्दोग्योपमिषदि प्रथमप्रपाठकस्य चतुथः खण्डः

प्रणवो व्रीथयोरेकसष्व विज्ञानमनेकपुच्रफलकमुपदिक््यते- अथ खट उद्रीथः प्रणवो यः प्रणवः उद्गीथ इति।

उद्वा्ा प्रयुज्यमानो उदष्रीथ उद्गीथावय्वोंकारः एव होजा प्रयुज्यमानः प्रणवः वश्च होत्रा प्रयुज्यमानः प्रणवः पएवोद्रा्ा प्रयुज्यमान उद्रीथावयवोंकार इत्तीतरेतरैक्याध्यासः कर्तव्य इत्यर्थः

(499.

एवं तयोरेक्यं करता तज्ाऽऽदित्यदुशिमुपविशति- असो वा आदित्य उद्गीथ एष प्रणवः कथमाद्त्यस्य प्रणवत्व मित्यत्राऽऽह- ओमिति ह्येष स्वरन्नेति एष आदित्य ओमिति स्वरन्कर्त्यक्मंणामोमित्यनुन्ञां कुर्वं न्निषो- वैति। स्वृ काब्डोपतापयोरिति हि धातुः अतः सिता प्रणवोऽत एवो. द्रीथशेति मावः॥ १॥ एतमु एवाहमभ्यगासिषं तस्मान्मम त्वमे- कोऽसीति कौषीतकिः पुचमुवाच एतमादिस्पमेवोद्वीयं गतवानस्मि तु बहुरस्मिगुणविशिष्टतयोष- सितवानस्मि तेन दोषेण मम त्वमेक एव पु्नोऽमूरिति कौषीतकिः स्वपुच्रमुषाचेत्यर्थः रश्मीश्तवं पयावतेयाद्रहवो पे ते भविष्यन्ति तस्माच्वं बहुरद्मिविशिष्टादित्यविज्ञानावुत्तिं कुरु तव रस्मिबहुतल- जञानमहिम्ना बहवः पुत्रा भविष्यन्तीत्यप्युवाचेति पूर्वेण संबन्धः

पयांधतंयादिति पुरुषव्यत्ययद्छान्दसो ठेरि ठेटोऽडारावित्या. डागमः।

[ककु दइत्याधदवतम्‌ २॥ उपदिष्टमिति रोषः २॥

[छ ण्प्र० १ख ०९] छान्दोग्योपनिषत्‌

अथान्यत्मिम्‌ |. उपदिश्यत इति शेषः

कि

एवाय मुख्यः प्राणस्तमुद्रीथमुपासीत स्पष्टोऽर्थः ओमिति देष स्वरेति एष प्राणो वागादिपाणप्रवृ्य्थमोमि्यनुज्ञां कुवंन्निव संचरति तस्मासाण एव प्रणव उद्गीथश्वेत्यर्थः ॥। एतम्‌ एवाहम्यगापिषं तस्मान्मम त्वमे- कोऽसीति कौषीतकिः पुत्रमुवाच पुर्ववद्थंः प्राणाश्स्त्वं भूमानमभिगायताद- हवो पै मे भविष्यन्तीति मे बहवः पुत्रा भविष्यन्तीत्यमिसंघाय मुख्यं प्राणमुपास्ीनस्तव

भूमानं बहुत्वमाभितान्वागादीन्प्राणांश्च मुस्यप्राणेन सहाभिसंधायामि- गायतादुद्रानं कुर्षित्यथः ।\

उक्तप्रणवो दरीयेकत्व षिज्ञानफलमाह-- अथ खलु उद्रीथः प्रणवो यः प्रणवः स॒ उद्वीथ इति होतृषदनाद्धैवापि दुरु- द्रीथमनुसमाहरतीत्यनुसमाहरतीति इति च्छान्दोग्योपनिषदि प्रथमप्रपाटकस्य पञ्चमः खण्डः

[ गौणी

अपि दुरुद्रीथं वेदनहीनमप्युद्रीधमित्य्थः होपुषदनाद्धोतृकतुको- द्रीथप्रणवेक्यज्ञाना दित्यर्थः होतुषद्नादित्यत्न पर्वपद्‌ा दितिषत्वम्‌ अथं मावः--उद्गीधप्रणवैकवव विज्ञानं होत्राऽपि कर्तव्यमूद्रा्ाऽपि कत्य भ्रणवे होतुरुद्रीथ -उद्रावुश्च कतत्वात्‌ \ तत्नोद्रातुरेतादशेकत विज्ञानामा-

२७६ - रद्करामातुजविरवितपरका शिकोपेता- [अश्प्र९१सख०५९]

वेन दोषयुक्तमप्युद्राजा प्रयुज्यमानसद्रीथं होता स्वीयोद्रीथप्रणवेकत्व- {ब्तत्सबरहा सम्यादमुसमाहरति समादघात्यदुष्टं करोतीति दिरुक्तेर्षि- ्ासमाप्त्यर्था पतत्खण्डान्तगतवाक्यविषयकमधिकरणमरुपन्यस्यते गुणोपसंहारपदि अङ्केषु यथाश्रयभावः ' [ न० सू०२।२३।६१ | अक्केष्वाभितानामुपासनानां कतोबेहिः प्रयोगासंमवेनाऽऽभ्रयतन्बत्वस्य वक्तव्यतया प्रयोगव चनेनाऽऽयाणामुद्धी थादीनां समुच्चयनियमेनाऽऽभि तानामपि सथुञ्चयनियमो युक्तः इतरथा तदाभितव्ानुपपत्तेरित्यर्थः शिष्टेश्च ` [ ब० सू०२।३। ६२ ] गोदोहनेन पद्युकामस्य प्रणयेदि- तिवदधिकारान्तराश्रवणेनोद्धीथमुपासीतेत्युद्रीधाङ्कतयोपासनषिधानाश्च नियमेनोपासनोपदेया \ षीयंवत्तरत्धरूपफला्थस्वस्य ' तन्निरधां रणानियमः ` [ बण०्सू०३।३। ४२] इत्यवोक्तत्वात्कथं तस्थो- बरी थाङ्गस्वामिति धास्यम्‌ उद्भ थमुपासीतेतिवाक्येनोपासनस्योदीथङ- पाश्रयसंबन्धे धीयंवत्तरत्वरूपफलटसवन्धे बोभ्यमाने वाक्यभेदंपरस- ङ्गात्‌ वाक्यमेद्भीत्या तस्य फल विधित्वासमवेऽपि तस्य फलटा- काङ्क्षायां रा्िसघ्न्यायेन षीयंवत्तरस्वस्ये वाऽऽ्थवाहिकस्य फलटत्वक- ल्पनं संमवतीति वाच्यम्‌ पणंतादावपि तथा प्रसङ्घात्‌ समाहारात्‌ [ सु०३।३। ६२] होतुषदनाद्धैवापि दुरुद्गीथमनुसमाहरति [ छा० १।५।५] इत्युपासनस्य समाहारनियमो इश्यते उद्रा- तुकृतवेदनष्टानेप्रथुक्तो द्री थवेगुण्यस्य होतुकतकप्रणषोदीथेक त्व विज्ञानेन समाधानोक्त्योपासनस्याऽऽवक्यकत्वप्रतीतेरित्यर्थः शगुणसाधारण्यश्रु- तेश्च ` [ बण स्ू० ३।३। ६४ ] उपास्नगणस्योपास्यस्य प्रणवस्य तेनेयं जपं विद्या वर्तत ओमित्याभ।वयस्यो मिति शंसत्योमित्युद्धाय- तीति ` [छा० १।१।९। ] इति साधारण्यश्चतेश्चोपासनावकश्यकता गम्यते पक्रतपरामर्िना तेनेतिक्षष्देन सोपासनस्य प्रणवस्यैव प्रतीते रुपासनानियमोऽस्ती ति परात्त उच्यते--“ वा तत्सहमावाश्चतेः ` [ब० सू०द।६३।६५ |न वा क्रतुषूपादाननियम उद्गीथोपासनादेः कुतः तत्सह मावाश्चुतेरुद्वीथमभावाश्चतेरिव्यथः ।. वीर्ववत्तरत्वरूपफलार्थतया गोदाहनवुल्यत्वेन कत्वथस्वाभावादिति माषः पर्णतादेरपि पर षाथत्वपरसङ्गः पणताया जुहू सबन्धेऽप्यव्यापाररूपतया फल निष्पादक- त्वाभावेन फलाकाढक्षाया एवामावात्फटकल्पनाया अप्रसक्त अतः फलाकाङ्ख्षासिद्ध्यर्थं कतूपरागेण व्यापाररूपतां संपादयितुं जुहू लिङ्गन करतुमुपस्थाप्य तत्संबन्धो धकः शब्दो वा कटप्यः सुह्शब्वस्य जुष्सं-

छन्प्रऽश्स०4९] . छश्दोग्योपनिषत्‌ | २७७

वन्धिक्रतुटक्षकतवं वा कल्प्यम्‌ ततश्च ` क्रतुफटेनैव नेराकाङ्क्ष्याद्रा- चिसत्रन्यायेनाऽऽथेवादिकफलकल्पना समुन्मिषति इहोपासनायाः स्वयं व्यापाररूपायाः करत्ूपरागमन्तरेणेव फलाकाङ्क्षा संमवति

सत्यां फटाकाङ्क्षायां वाक्यरोषस्येव फलसमपकतया परि. णामसंमवे फटवकर्मान्तरबोधकवाक्यकल्पनाद्यनपेक्षणासस्माद्राक्य- दोषश्रुताय तस्मै फटायोद्धीथाद्याश्रयविशिषशटोपासन विधिरित्येव यु- क्तम्‌ चोपासनानामाभ्रयतन्बत्वात्सत्याश्रये तत्तन्न्राणामुपासना- नामक्यावहयकत्वमिति वाच्यम्‌ हद्मेव द्युपासनानामाभ्रयतन््रवं यष्ाभ्रये सत्येव वुचिनान्यदाऽस्तीति तु यावदाभ्रयसच्वं वृत्तिरिति ततश्च कामोपवद्धत्वाष्ुपासनानां कामानां चानित्यत्वात्तदवबद्धानाम- प्युपासनानामनित्यत्वमेव ' दुोनाञ्च ' [ बण०सू० ३।३।६६ | एवं विद्धवे बह्मा यज्ञं यजमानं सर्वाश्रश्विजोऽभिरक्षति ` [ छा० \- १७।.१० ] इति बह्मणो वेदनेनेव सर्वषां रक्षणं दब्ुवतीति श्रुति- सव्रातरुप्रमृतीनां षेदनस्यानियमं दुर्शयतीति स्थितम्‌ केचित्तुद्गीथकविः द्याः कत्वर्थत्वाभावे अन्यथात्वं शब्दादिति चेत्‌ ` [ ब० सू० ३।३।६] इत्यधिकरण उद्गीथविदयायाः क्रष्वथस्वेन क्रतुसाद- ण्यफटकत्वेऽप्यार्थवादिकमपि फलं तदृविरुद्धं अाद्यमिति देवताधि- करणो प्रतिप!दितमिति माष्यं विरुष्येत तथा पुरुषार्थाधिकरणे "यदेष विद्या करोतिः [ छा०१।१।१० ] इति विद्यायास्तृतीयाश्चस्या कमाङ्ग- त्वप्रतिपादनान्न विद्यातः पुरुषार्थं इति ' तच्छतः ' [ ज० सू० ३।४।४ | इति सूत्रेण पूर्वपक्षे कृते तच विध्ाक्ञब्द्स्य पकृतोद्वीथावि- दयाविषथतवेनोद्रीथविद्यामा्रस्य कर्माङ्कत्वेऽपि बह्यविद्यायाः कर्मा- ङ्त्वमस्ती्येतदर्थप्रतिपादकयोः (असार्वचिको' [ ०सू०३।४।१० | इति सू्रतदधाष्ययो्षिरो धश्च स्यादतश्चास्त्येव क्रव्वर्थत्वम्‌ ( तन्निधार- णानियमः ` अङ्गेषु यथाभ्रयमावः ' [ बण०्सु ३।३।४२।६१ ] इत्य- धिकरणद्वय विरोधः तयोर्ियतक्रत्वथत्वप्रतिष्चेपमात्रपरत्वात्‌ क्रत्वर्थत्वेऽप्यार्थवादिकफलस्वीकारे प्णताया अम्यपापश्टोकशभ्रवणफ- लकतवप्रसङ्ग इति शङ्क्यम्‌ प्रस्तरपहरणस्य क्रत्वर्थस्यापि सृक्तवा- कमन्त्रपरतिपाद्यफष्टार्थत्ववदुपकोसल विद्याङ्गमृताथिविद्यायाः नास्या- वरपुरुषाः क्षीयन्ते ` [ छा०४।११।२ ] इति प्रतिपन्नबह्मविधाविरोधि- तदपयो गिफलाथत्ववञ्च क्रत्वर्थाया अपि पणताया अथवादभ्रतिपन्नक्र-

२५८ . रङ्घरामानुज विरदित॑प्रकारिकोपेता- [श°प्र०१ख०६)

स्वविरुद्धफलार्थत्वे नं दोष इति भाष्यकाराशय इति वदन्ति अन्ये तु 'अस्यथावं शब्दात्‌" [ ब०सू०३।३।६ | इत्यत्र माष्यस्यान्वारुष्योक्त- स्वात्कतवर्थं माष्यक्रद्मिमतमिति वदन्ति प्रकृतमनुसरामः इति च्छान्दोग्योपनिषदि प्रथमप्रपाठकस्य पञ्चमः खण्डः ॥५॥

प्रकारान्तरेणोदगीथोपासनं प्रस्तुयते- इयमेवर्गभिः साम छवि पुथ्वीट्टिः साम्न्यथिदुशिश्च कर्तव्येत्यर्थः तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढ₹ साम तवेतद्ग्न्यास्यं सामेतस्यां परथिवीरूपायामुच्यध्यूढमुपरिस्थितमि- त्यथ; अत पवायप्युगारूढमेव साम गीयत इत्याह-- तस्मादच्यध्यढ« साम गीयते

एवश्क्सामयोः परथिव्यचिहष्टिं विधाय सामनामावयवमूतयोः साश- ग्द्‌मङाब्वुयोः परथिव्वमिद्रु्िः कर्तव्येत्याह-

| इयमेव साऽभिरमः उत्तण्‌ऽयथः | तत्साम तत एव परस्परससृष्टप्रथिष्यथिरूपसाशण्दामशाष्वमेटनेन सामव्यव- हारो छोके प्रवर्तेत इत्यथः

अन्तरिक्षमेवरग्वायुः साम॒ तदेतदेतस्यागूृच्यध्युढश साम तस्माद्च्यध्यूढ* साम॒ गीयतेऽन्तरिक्षमेव सा वायुरमस्तत्साम २॥ योरेवर्गादित्यः साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढ९ साम तस्मारच्यध्यूढ साम गीयते योरेव साऽऽदित्योऽ- मस्तत्साम्‌

[छाभ्प्र०१स०्६] . छन्दोग्योपनिषत्‌ २५७९

नक्षत्राण्येवकंचन्दमाः साम तदेतदेतस्यामूच्यध्युढ* साम तस्मादृच्यध्युढ साम गीयते नक्षत्राण्येव सा चन्द्रमा अमस्तत्साम ॥४॥ पर्ववदुर्थः॥२॥३॥४॥ अथ यदेतदादित्यस्य शुङ्कं भाः सेवक शङ्कं माः चषा दीिरित्यर्थः श्कमिति लिङ्गव्यत्ययश्छान्दसः अथ पन्नीटं परः छृष्णं तत्साम परः कष्णमतिक्षयेन क्ाष्ण्यंङपं परः कृष्णमिति प्रसिद्धं यन्नीलं तस्ामेत्यर्थः। आदित्ये काष्णयस्य समाहितदशटिभिरीक्ष्यमाणल्वात्तवु- स्तीति व्र्टव्यम्‌ अत्र परः शब्दः सान्तो व्र्टव्यः तदेतदेतस्यामृच्यध्यढ* साम तस्मादच्यध्युढश् साम गीयते ॥५॥ अथ यदेवैतदादित्यस्य शुङ्क भाः सेव साऽथ यन्नीकं परः छष्णं तदमस्तत्साम एवमु चि पुथिव्यन्तरिक्चद्युनक्चघ्रादिव्यगतशुक्कुमारूपत्ववु्टिं साम्न्य- चिवाय्वादित्य चन्दरादित्यगतनीलमारूपत्वहष्टिं विधायाऽऽह- अथ एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते सआदित्यमण्डलस्यान्तदहिरण्मयो रमणीयो थो योगिभिद्रुहयत इत्यर्थः ८हइइयते त्वग्र्यया बुदूध्या सृषक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः" [क ०१२।३।१२]इति शुत्ये- काथ््रद्धिरण्मय इति शूपसामान्याचन्द्रमुखवदेति वाक्यकारः ततश्च हिरण्मयश्ञब्द्स्य भुरुषार्थो याह्य इति वाक्यकाराभिप्रायः ततश्च हिरण्मयत्वमुज्ज्वलत्व मित्यर्थः ततश्च नीलतोयदामस्यापि दहिरण्मयत्वे नानुपपत्तिः यद्वा किन्न तद्धेमसमानवर्णं तस्याऽऽननमिति भीरामाय- णप्रयोगात्‌ पयते रुक्मवर्णम्‌ [ मु० २३। १।३ ] इति श्रुतेश्च नीटतोयदामस्यापि रुस्मवर्णत्वं संभवति तच हेतुश्च सप्रदाचगम्पः। एतत्सर्वं वेदाथसंगरहपरकाशिकायां स्पष्टं तत एवाव गन्तव्यम्‌ अच केचित्‌ कप्यासं पुण्डरीकम्‌ ` [छा० १।६॥।७] इति वाक्पे कप्यासशब्देनाऽऽदित्यमण्डलमुच्यते पुण्डरीक मित्यनेन हदयपुण्डरीक- मुच्यते अतश्च यथा सूयंमण्डदं हदयपुण्डरीकं . चोपासनस्थानमेवमु-

२८० रङ्रामादुजविरवितभका्ञिकोपेता- [छ ०" स“ ६]

पासकस्याक्षिणी अपि परमात्मन उपासनस्थानमिति परोक्तथ्याखूषान- वृषणावसरे व्यासार्थरादित्यमण्डलरूप स्थानावरुद्धकष्णोः स्थानतया विधानेन संमवतीत्ु्तेरादित्यमण्डलस्थानमुतत्तिशिष्टमिति प्रतीयते ततश्च एषोऽन्तरादित्य इति वा्यमुपासनोत्पत्तिपरम्‌ ततश्च परुषा दश्यत इस्यच द्रष्टव्य इत्यथ इति व्यास्रायांभिप्रायः। च््‌ऽऽदित्यमण्ड. टस्योत्पत्तिशिष्टत्व उत्पत्तिशिष्टस्थानावरुद्धे भाष्यशृदमिमतपुण्डरीकः दटामलायताक्षत्वादेः कथं विधानमिति वाष्यम्‌। पुण्डरीकाक्षत्वादेरुत्य- त्िि्टादित्यमण्डलस्थानाविर्‌दधत्वादुस्पत्तिशिष्टाविरुद्धगुणानां विधा- लसंमवात्‌ 1 नस्वेवं सर्व प्रसिद्धोपदेशात्‌ + [ ब०सु०१।२।१) इत्यत्र "सर्द खल्विदं बह्म तजलानिति शाम्त-उपासीत' [ऊा०३।१४।१] इत्युसपत्तिरिष्टसार्वास्म्यादरुद्ध मनोमयत्वादीनां विधानं संमवती- व्याक्षिप्य सर्वं खद्विति वाक्यस्यो पासीतेत्यनेनैकवाक्यत्वामावेन सावी- र्यस्य नोतपत्तिशिषटत्वमिति ष्यासार्वैः समथनमयुक्तं स्यात्‌ मनोमय-